
Γνωστικά μοτίβα: οι σκέψεις που μας παγιδεύουν
Δύο άνθρωποι παίρνουν το ίδιο μήνυμα από τον προϊστάμενό τους: «Μπορείς να περάσεις από το γραφείο μου στις 3;». Ο ένας σκέφτεται «θα θέλει να μιλήσουμε για το νέο έργο». Ο άλλος σκέφτεται «κάτι έκανα λάθος, θα με απολύσουν». Το γεγονός είναι ίδιο. Αυτό που νιώθει ο καθένας μέχρι τις 3 είναι εντελώς διαφορετικό.
Αυτή είναι η βασική ιδέα της Γνωσιακής Συμπεριφορικής Θεραπείας (CBT): δεν μας επηρεάζουν μόνο τα γεγονότα, αλλά και ο τρόπος που τα ερμηνεύουμε. Και οι ερμηνείες μας δεν είναι τυχαίες. Ακολουθούν μοτίβα που έχουν διαμορφωθεί μέσα από τις εμπειρίες μας.
Τι είναι τα γνωστικά μοτίβα
Τα γνωστικά μοτίβα, ή γνωστικές διαστρεβλώσεις, είναι συστηματικοί τρόποι με τους οποίους το μυαλό μας ερμηνεύει την πραγματικότητα. Είναι σαν «συντομεύσεις»: γρήγορες, αυτόματες, και συχνά χρήσιμες. Όταν όμως είμαστε αγχωμένοι, κουρασμένοι ή πεσμένοι, αυτές οι συντομεύσεις γίνονται ανακριβείς και αρνητικά προκατειλημμένες, και οδηγούν σε δυσάρεστα συναισθήματα και σε συμπεριφορές που μας κρατούν πίσω.
Το σημαντικό: δεν τις επιλέγουμε συνειδητά. Περνούν από το μυαλό τόσο γρήγορα που μοιάζουν με γεγονότα, όχι με σκέψεις.
Οι 8 πιο συχνές γνωστικές διαστρεβλώσεις
- Γενίκευση. Από ένα γεγονός βγάζουμε κανόνα. «Πάντα μου συμβαίνει αυτό.» «Δεν τα έχω καταφέρει ποτέ.» «Δεν κάνω τίποτα σωστά.»
- Καταστροφολογία. Περιμένουμε πάντα το χειρότερο σενάριο. «Αν δεν πάει καλά η συνέντευξη, δεν θα βρω ποτέ δουλειά.»
- Σκέψη «όλα ή τίποτα». Δεν βλέπουμε τις ενδιάμεσες αποχρώσεις. «Έφαγα ένα γλυκό, χάλασα όλη τη δίαιτα.»
- Προσωποποίηση. Αναλαμβάνουμε την ευθύνη για πράγματα εκτός του ελέγχου μας. «Η φίλη μου είναι αμίλητη, κάτι της έκανα.»
- Διάβασμα σκέψης. Είμαστε σίγουροι ότι ξέρουμε τι σκέφτονται οι άλλοι. «Σίγουρα με βρήκαν βαρετό/ή.»
- Νοητικό φίλτρο. Κρατάμε μόνο το αρνητικό. Δέκα καλά σχόλια και ένα αρνητικό, και θυμόμαστε μόνο το αρνητικό.
- Συναισθηματική λογική. «Νιώθω αποτυχημένος/η, άρα είμαι αποτυχημένος/η.» Το συναίσθημα παίρνεται για απόδειξη.
- Τα «πρέπει». Αυστηροί κανόνες για εμάς και τους άλλους. «Πρέπει να τα προλαβαίνω όλα.» Όταν δεν τηρούνται, φέρνουν ενοχή ή θυμό.
Οι περισσότεροι από εμάς τα κάνουμε όλα κάποια στιγμή. Συνήθως όμως έχουμε δύο-τρία «αγαπημένα».
Η πιο συχνή: η γενίκευση
Στις συνεδρίες, η διαστρέβλωση που ακούω πιο συχνά είναι η γενίκευση: «πάντα», «ποτέ», «τίποτα». Είναι αυτή που θολώνει περισσότερο την κρίση μας. Μια αποτυχία γίνεται «δεν τα καταφέρνω ποτέ», και σιγά σιγά μας πείθει ότι αυτό ήταν πάντα έτσι. Ξεχνάμε όλες τις φορές που τα καταφέραμε, και καταλήγουμε να πιστεύουμε ότι δεν μπορούμε να κάνουμε πράγματα που στην πραγματικότητα μπορούμε.
Όταν ακούς μέσα σου ένα «πάντα» ή ένα «ποτέ», ρώτα: Πάντα; Αλήθεια; Μπορώ να θυμηθώ έστω μία φορά που δεν ίσχυε; Συνήθως μπορείς.
Ένα παράδειγμα: πώς δουλεύουμε μια σκέψη
Ας πούμε ότι στέλνεις μήνυμα σε μια φίλη και δεν απαντά όλη μέρα.
- Αυτόματη σκέψη: «Είναι θυμωμένη μαζί μου. Κάτι είπα στραβά.»
- Συναίσθημα: άγχος, λύπη (8/10).
- Διαστρέβλωση: διάβασμα σκέψης, προσωποποίηση.
- Τι στηρίζει τη σκέψη; Συνήθως απαντά γρήγορα.
- Τι δεν τη στηρίζει; Χθες μιλήσαμε κανονικά. Μου είχε πει ότι αυτή την εβδομάδα έχει πολλή δουλειά. Δεν έχει δείξει ποτέ θυμό χωρίς να μου το πει.
- Πιο ισορροπημένη σκέψη: «Δεν ξέρω γιατί δεν απάντησε. Το πιο πιθανό είναι ότι είναι πνιγμένη. Αν ανησυχώ, μπορώ να τη ρωτήσω αύριο.»
- Συναίσθημα τώρα: άγχος 3/10.
Δεν προσπαθούμε να σκεφτόμαστε «θετικά». Προσπαθούμε να σκεφτόμαστε πιο ακριβώς, με όλα τα στοιχεία μπροστά μας.
Πρώτο βήμα: «πιάσε» τη σκέψη τη στιγμή που έρχεται
Πριν δουλέψουμε μια σκέψη, πρέπει να την προσέξουμε. Αυτό που προτείνω είναι απλό και παίρνει λίγα δευτερόλεπτα:
- Πάρε μια βαθιά ανάσα.
- Κάνε ένα μικρό «body check». Πού νιώθω κάτι στο σώμα μου; Σφιγμένοι ώμοι, κόμπος στο στομάχι, ζεστό πρόσωπο;
- Ονόμασε αυτό που νιώθεις. «Τι νιώθω τώρα; Είμαι θυμωμένος/η; Χαρούμενος/η; Αγχωμένος/η; Εγκλωβισμένος/η;»
Μόλις ονομάσεις το συναίσθημα, γίνεται πιο εύκολο να δεις και τη σκέψη που το έφερε.
Μια άσκηση για εσένα: το ημερολόγιο σκέψεων
Την επόμενη φορά που θα νιώσεις έντονο άγχος, θυμό ή θλίψη, πάρε ένα χαρτί και γράψε:
- Τι συνέβη; Μόνο τα γεγονότα, σαν να τα έβλεπε μια κάμερα.
- Τι σκέφτηκα; Η σκέψη ακριβώς όπως ήρθε.
- Τι ένιωσα, και πόσο έντονα (0–10);
- Ποια διαστρέβλωση αναγνωρίζω;
- Τι θα έλεγα σε έναν φίλο που σκεφτόταν το ίδιο;
- Μια πιο ισορροπημένη σκέψη, και πόσο έντονο είναι τώρα το συναίσθημα (0–10);
Στην αρχή θα σου φαίνεται κουραστικό. Με λίγη εξάσκηση, θα αρχίσεις να «πιάνεις» τις σκέψεις τη στιγμή που έρχονται, χωρίς χαρτί.
Πότε αξίζει να το δουλέψεις με επαγγελματία
Αν τα αρνητικά μοτίβα σκέψης σε κρατούν σε επίμονο άγχος, χαμηλή διάθεση, ή σε εμποδίζουν να κάνεις πράγματα που θέλεις, η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία είναι από τις πιο τεκμηριωμένες προσεγγίσεις. Στις συνεδρίες δεν μένουμε μόνο στις σκέψεις της στιγμής: βλέπουμε και τις βαθύτερες πεποιθήσεις από τις οποίες ξεκινούν, όπως «πρέπει να είμαι τέλειος/α για να με αγαπούν».
Με λίγα λόγια
Οι σκέψεις σου δεν είναι πάντα γεγονότα. Η αναγνώριση των μοτίβων σου είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα προς τη συναισθηματική ελευθερία. Κάθε φορά που ρωτάς τον εαυτό σου «υπάρχει άλλος τρόπος να το δω;», αφήνεις λίγο περισσότερο χώρο ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει και σε αυτό που νιώθεις.

Γράφει
Αριστέα Κοντοκώστα, Ψυχολόγος
Πτυχίο Ψυχολογίας (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) και πιστοποίηση Εκπαιδεύτριας Ενηλίκων (Πανεπιστήμιο Μακεδονίας), με εκπαίδευση στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία και στο NLP. Δουλεύει με άγχος, κατάθλιψη, συνήθειες και ολιστική ευεξία, online και δια ζώσης στην Καλλιθέα.
Πηγές
- Beck, A. T. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders. New York: International Universities Press.
- Burns, D. D. (1980). Feeling Good: The New Mood Therapy. New York: William Morrow.
- Beck, J. S. (2020). Cognitive Behavior Therapy: Basics and Beyond (3rd ed.). New York: Guilford Press.
- Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440.
- Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., et al. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428.