
Αναβλητικότητα: γιατί αναβάλλω και πώς σταματάω
Έχεις μια δουλειά που πρέπει να γίνει. Ξέρεις ότι πρέπει να γίνει, θέλεις κιόλας να γίνει, κι όμως βρίσκεις τον εαυτό σου να τακτοποιεί το συρτάρι, να απαντά σε μηνύματα που περίμεναν, να «κοιτάζει για λίγο» το κινητό. Η ώρα περνά, η ενοχή μεγαλώνει, και η δουλειά μένει εκεί.
Αν σου είναι γνώριμο, δεν είσαι ο μόνος ή η μόνη. Μελέτες υπολογίζουν ότι περίπου ένας στους πέντε ενήλικες αναβάλλει τόσο συχνά ώστε επηρεάζεται η δουλειά, η υγεία ή οι σχέσεις του. Και σχεδόν όλοι μας το κάνουμε κάποιες φορές.
Το πιο σημαντικό που χρειάζεται να ξέρεις για την αναβλητικότητα είναι αυτό: δεν είναι θέμα τεμπελιάς.
Γιατί αναβάλλουμε; Δεν είναι τεμπελιά
Ο τεμπέλης δεν θέλει να κάνει τίποτα και είναι ήσυχος με αυτό. Όποιος αναβάλλει θέλει να το κάνει, και ταλαιπωρείται που δεν το κάνει. Η διαφορά είναι μεγάλη.
Οι έρευνες των τελευταίων χρόνων δείχνουν ότι η αναβλητικότητα είναι κυρίως ένας τρόπος να αποφύγουμε ένα δυσάρεστο συναίσθημα. Η εργασία μάς προκαλεί κάτι: άγχος, βαρεμάρα, αμφιβολία, φόβο ότι δεν θα τα καταφέρουμε. Όταν την αφήνουμε για αργότερα, αυτό το συναίσθημα υποχωρεί αμέσως. Νιώθουμε ανακούφιση, και ο εγκέφαλος μαθαίνει ότι η αποφυγή «δουλεύει».
Το πρόβλημα είναι ότι η ανακούφιση κρατά λίγο. Μετά έρχονται η ενοχή, η πίεση του χρόνου και συχνά η αυτοκριτική («τι μου συμβαίνει;»). Αυτά τα συναισθήματα κάνουν την εργασία ακόμη πιο βαριά, και ο κύκλος ξαναρχίζει.
Ένας ακόμη λόγος είναι ο τρόπος που ο εγκέφαλος ζυγίζει τον χρόνο. Ό,τι είναι κοντά (η ευχάριστη στιγμή τώρα) φαίνεται πολύ πιο σημαντικό από ό,τι είναι μακριά (το αποτέλεσμα σε δύο εβδομάδες). Γι' αυτό, όσο πιο μακριά είναι μια προθεσμία, τόσο πιο εύκολα την αφήνουμε.
Τα πρόσωπα της αναβλητικότητας
Δεν αναβάλλουμε όλοι για τον ίδιο λόγο. Μερικά συχνά μοτίβα:
- Τελειομανία. «Αν δεν μπορώ να το κάνω τέλεια, καλύτερα να μην το ξεκινήσω.» Όσο η εργασία δεν έχει ξεκινήσει, δεν μπορεί και να κριθεί.
- Φόβος αποτυχίας ή κριτικής. Αν το αφήσω για την τελευταία στιγμή και δεν πάει καλά, φταίει ο χρόνος, όχι εγώ.
- Υπερφόρτωση. Η εργασία είναι τόσο μεγάλη ή θολή που δεν ξέρουμε από πού να την πιάσουμε.
- Βαρεμάρα. Η εργασία δεν έχει νόημα για εμάς, και ο εγκέφαλος ψάχνει κάτι πιο ενδιαφέρον.
- Χαμηλή ενέργεια. Όταν είμαστε εξαντλημένοι, αγχωμένοι ή πεσμένοι, ακόμη και τα μικρά φαίνονται βουνό.
Στις συνεδρίες, αυτά που συναντώ πιο συχνά είναι η τελειομανία και η βαρεμάρα.
Η τελειομανία σπάνια μοιάζει με «δεν θα το ξεκινήσω». Πιο συχνά ακούγεται σαν «πρώτα πρέπει να είναι όλα έτοιμα»: το σωστό πρόγραμμα, οι σωστές σημειώσεις, η σωστή ώρα. Έτσι χανόμαστε στην προετοιμασία και δεν φτάνουμε ποτέ στην πράξη. Η προετοιμασία μοιάζει με δουλειά, αλλά συχνά είναι ένας πιο κομψός τρόπος αναβολής.
Η βαρεμάρα είναι πιο απλή: όταν μια εργασία δεν έχει νόημα για εμάς, ο εγκέφαλος ψάχνει κάτι πιο ενδιαφέρον, και την αφήνει για αργότερα.
Οι σκέψεις που μας κρατούν κολλημένους
Στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT) δουλεύουμε με τις σκέψεις που περνούν από το μυαλό ακριβώς τη στιγμή που αναβάλλουμε. Συνήθως ακούγονται λογικές, αλλά μας κρατούν ακίνητους:
- «Θα το κάνω αύριο, που θα είμαι πιο ξεκούραστος/η.»
- «Δουλεύω καλύτερα υπό πίεση.»
- «Πρέπει πρώτα να έχω διάθεση.»
- «Δεν έχω αρκετό χρόνο για να το ξεκινήσω σήμερα.»
- «Θα το κάνω μόλις τελειώσω αυτό το άλλο.»
Η πιο παραπλανητική είναι η «πρέπει πρώτα να έχω διάθεση». Στην πραγματικότητα, συνήθως συμβαίνει το αντίθετο: η διάθεση έρχεται μετά την αρχή, όχι πριν. Ξεκινάμε, και μετά από λίγα λεπτά η αντίσταση πέφτει.
Ένας απλός τρόπος να δουλέψεις μια τέτοια σκέψη είναι να τη γράψεις και να ρωτήσεις: Είναι αλήθεια; Την τελευταία φορά που είπα «αύριο», έγινε αύριο; Τι θα έλεγα σε έναν φίλο που μου έλεγε το ίδιο;
6 τεχνικές που βοηθούν στην πράξη
1. Ο κανόνας των 5 λεπτών
Πες στον εαυτό σου ότι θα ασχοληθείς μόνο για 5 λεπτά, και μετά έχεις το δικαίωμα να σταματήσεις. Το δύσκολο κομμάτι είναι η αρχή. Αν μετά από 5 λεπτά θέλεις να σταματήσεις, σταμάτα. Πολύ συχνά όμως θα συνεχίσεις.
2. Το επόμενο μικρό βήμα, όχι η εργασία
«Να γράψω την εργασία» είναι πολύ μεγάλο. «Να ανοίξω το αρχείο και να γράψω τρεις επικεφαλίδες» είναι κάτι που γίνεται τώρα. Σπάσε κάθε εργασία μέχρι το πρώτο βήμα να είναι τόσο μικρό που να φαίνεται σχεδόν αστείο.
3. Σχέδιο «αν… τότε…»
Αντί για «θα διαβάσω αυτή την εβδομάδα», γράψε: «Αν είναι Τρίτη και ώρα 18:00, τότε κάθομαι στο γραφείο και ανοίγω το βιβλίο στη σελίδα 40». Η έρευνα δείχνει ότι τα συγκεκριμένα σχέδια, με χρόνο και τόπο, αυξάνουν πολύ την πιθανότητα να γίνει κάτι.
4. Χρόνος με όριο
Βάλε χρονόμετρο για 25 λεπτά δουλειάς και 5 λεπτά διάλειμμα. Όταν ξέρουμε ότι η προσπάθεια έχει τέλος, ξεκινάμε πιο εύκολα.
5. Άλλαξε το περιβάλλον, όχι μόνο τη θέληση
Το κινητό σε άλλο δωμάτιο. Μόνο μία καρτέλα ανοιχτή στον υπολογιστή. Τα υλικά της εργασίας έτοιμα από το προηγούμενο βράδυ. Είναι πιο εύκολο να αλλάξουμε τον χώρο γύρω μας παρά να παλεύουμε κάθε φορά με τον εαυτό μας.
6. Λιγότερη αυτοκριτική, όχι περισσότερη
Ακούγεται ανάποδο, αλλά μια γνωστή έρευνα σε φοιτητές έδειξε ότι όσοι συγχώρησαν τον εαυτό τους που ανέβαλαν το διάβασμα για την πρώτη εξέταση ανέβαλαν λιγότερο για την επόμενη. Η αυτοκριτική προσθέτει άλλο ένα δυσάρεστο συναίσθημα, και αυτό ακριβώς προσπαθούμε να αποφύγουμε όταν αναβάλλουμε.
Πώς γίνεται στην πράξη; Κάνε μια ειλικρινή συζήτηση με τον εαυτό σου και μίλησέ του όπως θα μιλούσες σε έναν φίλο. Πες το όνομά σου. Πες ότι καταλαβαίνεις τους λόγους για τους οποίους δεν τα κατάφερες αυτή τη φορά, και ότι συγχωρείς τον εαυτό σου. Και μετά: «Εντάξει. Ξαναπροσπαθούμε.» Για παράδειγμα: «Μαρία, καταλαβαίνω ότι ήσουν κουρασμένη και ότι αυτή η εργασία σε αγχώνει. Σε συγχωρώ. Εντάξει, πάμε ξανά, πέντε λεπτά.»
Έρευνες δείχνουν ότι όταν μιλάμε στον εαυτό μας με το όνομά μας, σαν να μιλάμε σε κάποιον άλλο, αποκτούμε λίγη απόσταση από το συναίσθημα και ηρεμούμε πιο εύκολα.
Πότε η αναβλητικότητα είναι σημάδι για κάτι άλλο
Μερικές φορές η αναβλητικότητα δεν είναι το πρόβλημα, αλλά το σύμπτωμα:
- ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής – Υπερκινητικότητας). Αν δυσκολεύεσαι από παιδί να ξεκινάς και να ολοκληρώνεις πράγματα, να οργανώνεις τον χρόνο σου ή να μένεις συγκεντρωμένος/η, παρόλο που προσπαθείς πολύ, ίσως αξίζει μια αξιολόγηση. Η ΔΕΠΥ σε ενήλικες συχνά περνά απαρατήρητη.
- Άγχος. Όταν η σκέψη της εργασίας φέρνει σφίξιμο, ταχυκαρδία ή καταστροφικά σενάρια, η αποφυγή είναι τρόπος να ηρεμήσει το σώμα.
- Κατάθλιψη. Όταν όλα φαίνονται βαριά, χωρίς νόημα και χωρίς ενέργεια, δεν είναι θέμα οργάνωσης.
Πότε να ζητήσεις βοήθεια
Αξίζει να μιλήσεις με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας αν η αναβλητικότητα:
- σου κοστίζει σε δουλειά, σπουδές, οικονομικά ή σχέσεις,
- συνοδεύεται από έντονο άγχος, ενοχή ή αίσθημα ότι «δεν αξίζω»,
- δεν αλλάζει, όσες τεχνικές κι αν δοκιμάσεις.
Στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία δουλεύουμε μαζί για να καταλάβουμε τι συναίσθημα αποφεύγεις, ποιες σκέψεις σε κρατούν, και να χτίσουμε μικρά, ρεαλιστικά βήματα που ταιριάζουν στη δική σου ζωή.
Με λίγα λόγια
Η αναβλητικότητα δεν σημαίνει ότι είσαι τεμπέλης ή ανίκανος/η. Σημαίνει ότι κάτι σε αυτή την εργασία είναι δύσκολο να το νιώσεις. Ξεκίνα από το πιο μικρό βήμα, δώσε στον εαυτό σου λίγη καλοσύνη, και αν ο κύκλος δεν σπάει, δεν χρειάζεται να το παλέψεις μόνος ή μόνη.
---

Γράφει
Αριστέα Κοντοκώστα, Ψυχολόγος
Πτυχίο Ψυχολογίας (Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων) και πιστοποίηση Εκπαιδεύτριας Ενηλίκων (Πανεπιστήμιο Μακεδονίας), με εκπαίδευση στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία και στο NLP. Δουλεύει με άγχος, κατάθλιψη, συνήθειες και ολιστική ευεξία, online και δια ζώσης στην Καλλιθέα.
Πηγές
- Steel, P. (2007). The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure. Psychological Bulletin, 133(1), 65–94.
- Sirois, F., & Pychyl, T. (2013). Procrastination and the priority of short-term mood regulation: Consequences for future self. Social and Personality Psychology Compass, 7(2), 115–127.
- Gollwitzer, P. M. (1999). Implementation intentions: Strong effects of simple plans. American Psychologist, 54(7), 493–503.
- Wohl, M. J. A., Pychyl, T. A., & Bennett, S. H. (2010). I forgive myself, now I can study: How self-forgiveness for procrastinating can reduce future procrastination. Personality and Individual Differences, 48(7), 803–808.
- Kross, E., Bruehlman-Senecal, E., Park, J., et al. (2014). Self-talk as a regulatory mechanism: How you do it matters. Journal of Personality and Social Psychology, 106(2), 304–324.